Historia

Skomack Wielki

 
Na zachód od wsi zachowały się pozostałości grodziska Jaćwingów, którzy mieli tu jeden ze swoich grodów zabezpieczających ich kraj od zachodu[3]. Wieś powstała w 1499 roku. Rudolf von Tippelskirchen, komtur ryński, nadał 30 listopada 1499 roku Janowi Grabnikowi 68 włók na prawie chełmińskim celem założenia wsi czynszowej Skomack (Skomantken) nad jeziorami Czarne, Tałto, Milusze i Druglin. Nazwa wywodzi się od imienia wodza Jaćwingów Skomanda, który po klęsce Jaćwieży przeszedł na służbę do Krzyżaków. W 1517 roku istniały tam dwie karczmy i młyn, w 1525 potwierdzono przywilej założycielski. Spis z 1539 wykazał zamieszkiwanie wsi wyłącznie przez ludność polską[4]. W 1938 zmieniono nazwę miejscowości na Dippelsee. W 1939 roku wieś liczyła 815 mieszkańców.
 
Od uzyskania praw  wiejskich  Skomack Wielki  znajdował się pod panowaniem następujących państw:

1499-1525 – Prusy Zakonne, lenno   Korony Królestwa Polskiego
1525-1618 – Prusy Książęce, lenno   Korony Królestwa Polskiego
1618-1657 – Brandenburgia-Prusy, lenno Korony Królestwa Polskiego
1657-1701 – Brandenburgia-Prusy
1701-1867 – Królestwo Prus
1867-1871  – Związek Północnoniemiecki,   Królestwo Prus
1871-1878  – Rzesza Niemiecka,   Królestwo Prus
1878-1919  –  Rzesza Niemiecka,   Królestwo Prus
1919-1933  –  Rzesza Niemiecka
1933-1935  –  Rzesza Niemiecka
1935–1938  – Rzesza Niemiecka
1938-1945   – Rzesza Wielkoniemiecka[b]
1945-1952   – Rzeczpospolita Polska
1952-1989   – Polska Rzeczpospolita Ludowa
od 1989        – Rzeczpospolita Polska

Założenie wsi Skomatzko. (1499).
W 1499 r. w Skomacku komtur ryński Rudolf von Tippelskirchen nadał Janowi Grabnikowi 68 włókn celem założenia wsi czynszowej (Skomantken) miedzy jeziorami Czarne, Tałto, Milusze i Druglin. Jan Grabnik lokował chłopów w celu zagospodarowania ziemi.
W grudniu 1525 roku książe Albert potwierdził dla sołtysa Piotra Skomackiego powyższe nadanie .
Sołtys otrzymał 6 włókn , prawo.m.in. do niższego i wyższego sądownistwa, miał prawo np. łowić ryby w jeziorze Mleczówka na własne potrzeby i sprzedaż, polować na dzikie zwierzęta . Miał też zobowiązania np. obowiązek jednej służby wojskowej. Młynarz otrzymał 2 włóki.
Właściciele za nadanie im ziemi w początkowym okresie mieli różne ulgi , zwolnieni byli z opłat czynszowych, później właściciele ziemi oraz chłopi pańszczyźniani mieli liczne zobowiązania np. zobowiązani byli do płacenia dziesięciny proboszczowi, chłopi świadczyli „szawranek” w gospodarstwie w Skomacku , oddawali część produktów do dworu bądź zamku.
W 1513r. we wsi istniały 2 karczmy i młyn. W 1525 część obszaru wsi nabył starosta kętrzyński Wolfgang von Heydeck. Ponieważ Zakon uległ likwidacji (a mistrz krzyżacki Albert wprowadził pod wpływem Lutra państwo świeckie z ewangelicyzmem) komturstwa zamieniono się na starostwa, okręgi, rewiry. Odbyła się też nowa akcja kolonizacyjna i nowe nadawanie ziem(włókna, morgi) Właściciele ziemi i sołtysi mieli przeróżne zobowiązania względem państwa, np. czynsz , zboże, miód, drewno oddawali do starostwa. Wypełniali „szafranek”- różne obowiązki wobec państwa (przewóz swoimi wozami zboża , drewna z lasu, suszenie siana w gospodarstwie starostwa. W 1600 starostwo znajdowało się w Ełku
W 1529r. na Mazurach pojawiła się zaraza -30 tys ofiar. W XVII wieku odbywały się walki wojsk szwedzko-brandenburskich z polskimi, dokonano spustoszenia Ełku, wsi okolicznych. Ponadto atak Tatarów na Mazury spowodował ogromne spustoszenia, palono pobliskie wsie, pojmawano ludzi w jasyr, w latach 1709-1711 trwała tu dżuma .
Na przełomie lat ziemia zmieniała właścicieli.
Z czasem te ziemie skupowała coraz zamożniejsza szlachta zdolna nabywać większe majątki.
XVIII, XIX wiek to proces powstawania własności ziemskiej tzw. majątków ziemskich. Ziemia należała do państwa, bądź nadawano ją chłopom ,wykupowana też była przez bogatą szlachtę bądź zamożne rody magnackie, to znów wracała do społeczności wiejskiej w zależności jak zmieniała się sytuacja polityczna- ekonomiczna w państwie.
Na przestrzeni wieku VIII I XIX Skomack zmieniał granice terytorialne.
Np. w 1785 Skomack należał do królewskiego majątku ziemskiego ,znajdował się w granicach dzielnicy tzw. kamery Orzysz. Siedziba urzędu zaś mieściła się w majątku Skomack.
W 1874 roku Skomack prawdopodobnie pełnił terytorialnie rolę powiatu i w swych granicach obejmował dzisiejszy Ogródek, Rogaliki, Rostki, tzw.Skomack A, Skomack B i oddzielny ziemski majątek państwowy w Skomacku, gdzie mieściło się biuro zarządu powiatu.

Majątki ziemskie w Skomacku i okolicach:

W 1818 roku założone zostało gospodarstwo rolne Ostrów.
(Majątek w Ostrowiu i Białej Szlacheckiej był połączony administracyjnie z Pańską Wolą .Ostrów  wymieniono po raz pierwszy 19 października 1550 roku jako własność barona Wolfganga zu Heydecka. W roku 1870 posiadaczem Ostrowia był jakiś pan Dąbrowski, od roku 1919 zaś majątek należał do Adolfa Skowronka, wywodzącego się z tej rodziny, która wydała paru pastorów i pisarzy mazurskich, najczęściej o orientacji proniemieckiej. Wielkość tego majątku wynosiła 354 ha. Znajdowała się przy nim cegielnia.W 1905 wolny administacyjnie majątek Ostrów tzw. „Gutsbezirk Adlig Werder” liczył 65 mieszkańców. W dniu 30 września 1928 roku wieś Ostrów (Werder) porzucił swoją niezależność i został włączony do społeczności wiejskiej Pańska Wola .
Białą Szlachecką wymieniono w źródłach po raz pierwszy w 1769 roku jako wieś szlachecką na 34 włókach. Przed II wojną światową stanowiła ona majątek ziemski o obszarze 312 ha. Mieszkał tu jeden prenumerator "Mazura".

Przez parę wieków Pańską Wolę zwano urzędowo Adlig Wolla. 16 lipca 1938 roku przemianowano ją na Freihausen. W tymże czasie Biała Szlachecka otrzymała nazwę Bleichenau, a Ostrów - nazwę Werder. Według spisu z 17 maja 1939 roku Pańska Wola, wraz ze wspomnianymi wyżej majątkami ziemskimi, miała 413 mieszkańców i zajmowała obszar 2023 ha. Była to wieś o zabudowie zwartej.
Po wojnie szkołę otwarto tu 01 września 1946 roku. Zorganizowała ją Czesława Burakowska. 
W pierwszym roku działalności szkoła w Pańskiej Woli miała 29 uczniów. 
W latach 1963-1966 było tu ich ponad pięćdziesięciu, wobec czego w tym czasie szkoła miała 2 nauczycieli. Zlikwidowano ją w roku 1974 związku z reorganizacja sieci szkolnej.

W latach 1954-1972 wieś administracyjnie podlegała Gromadzkiej Radzie Narodowej w Zelkach, potem zaś Urzędowi Gminy w Wydminach.
Według spisu z 1970 roku stało w niej 37 domów zamieszkałych przez 340 osób. Było 27 gospodarstw o łącznej powierzchni 252 ha. Prócz tego przy wsi znajdowały się państwowe gospodarstwa rolne (Pańska Wola PGR, Biała Giżycka). Spis wykazał nadto, że wieś miała elektryczne oświetlenie ulic, gajówkę, punkt biblioteczny i boisko sportowe oraz że działały tu kółko rolnicze i spółka wodnomelioracyjna. Kilka lat później otwarto też świetlicę i sklep spożywczy. W tym samym czasie  powstało kolejne gospodarstwo koło Skomacka – Tamkowo, liczące 137 ha ziemi- będącej własnością Wilhelma Tamma.
Majątek ziemski Tuchlińsko ( uroczysko) założony został  w 1863 r. Był on wówczas własnością Carla Tuchlińskiego ,( W 1818 należał o Gottlieba Tuchlińskiego - jako Grunthal)  i obejmował 83 ha ziemi. Po zabudowaniach pozostały gruzy  oraz cmentarz byłego majątku.
Natomiast gospodarstwo rolne Mrągowizna Thalau – (a dzisiejsza Osada Skomack Wielki) założone zostało w 1871 r. na areale 161 ha . Było  prawdopodobnie własnością Hugo Mrągowiusa.  Powojenna urzędowa nazwa  Mrągowizna  prawdopodobnie nigdy się nie przyjęła, a miejscowość przejęła nazwę od pobliskiego Skomacka Wielkiego, jako jego popegeerowska osada. Co zaś do samej nazwy niem. Thalau, zdaje się ona nawiązywać do obiektu wodnego Thalau .Bruch (pol. Tulewo, 1595 Tileven). W 1895 majątek należał  do społeczności wiejskiej. W 1905 Thalau liczył 43 mieszkańców. Każdy majątek miał  swoją siedzibę  administrowania w dworku. Dlatego były  to tzw. obszary folwarczno- dworskie.

Założenia dworsko-parkowe były elementem krajobrazu wiejskiego Warmii i Mazur.Składały się z części rezydencjonalnej: dwór/pałac, parku,części gospodarczej to znaczy podwórza gospodarsko – inwentarskiego, zabudowy gospodarczej i domów pracowników . założenia te lokowano zawsze przy naturalnych zbiornikach i ciekach wodnych. Reformy rolne związane z separacją gruntów a później parcelacją  większych majątków i włączaniem ich do gospodarstw chłopskich spowodowało nowy typ zabudowy tzw. kolonijnej tzw. siedliska lokowane pojedynczo.Najlepszy okres dla tego regionu Mazur od 1850 do 1914.Od 1834 –nauka niemieckiego  , germanizacja do 1900,( początek XIX w. - 90%  mówi po polsku, potem już 50 % i mniej )(XVII i XVIII w. –  ogólnie południowe powiaty Prus Wschodnich , w tym powiat Ełcki –polskie powiaty( chodzi o zamieszkanie przez ludność polską)Do 1800 r. na Pomorze i Śląsk przesiedlono 300 tys. kolonistów niemieckichW 1874 roku Skomack był powiatem i  obejmował Ogródek, Rogaliki, Rostki, Skomack A, Skomack B i oddzielny  ziemski majątek państwowy w Skomacku, gdzie mieściło się biuro zarządu powiatu. Na początku zarządzany był przez Głównego Aministratora w Hohenau (Tamkowo zaliczane później do Skomacka)Obszary majątku ziemskiego -tzw. obszar  folwarczno-dworski - to teren wyłączony z granic, a funkcje administracyjno-sądownicze pełnił właściciel ziemski.  Wszystkie majątki w okolicach Skomacka zaznaczone są na mapce z 1923r.1886 - szosa Ełk, Grabnik, Zelki,Przez Stare Juchy przeprowadzony zostaje odcinek pierwszej na Mazurach linii kolejowej :Królewiec – Ełk . Przy budowie kolei na trasie z Giżycka do Ełku oraz innych dróg w tych stronach pracowało blisko 3000 przyjezdnych robotników , często przybyłych wraz z rodzinami . Robotnicy przemieszczali się z miejsca na miejsce . Osiedlali się w chlewach, stodałach, szopach bądź ręcznie wykopanych ziemiankach. Litwini i Mazurzy często kopali prymitywne ziemianki ,bez wentylacji- wykop np. wysoki na 2 stopy, szeroki na 2,5 wymoszczony słomą, robotnicy ze Śląska budowali solidniejsze ziemianki , z belek –niekiedy z kominem15.06.1915- oddano do użytku  linię kolejową Ełk –Orzysz  (ze środków Pruskie Koleje Państwowe)„… wybuch I wojny światowej. W pierwszych jej miesiącach (VIII 1914 - II 1915) w okolicach Ełku toczyły się intensywne walki, a miasto było trzykrotnie zajmowane przez wojska rosyjskie i systematycznie niszczone.
 
Po wojnie losy zrujnowanego regionu pozostawały niepewne, o jego przyszłości rozstrzygnąłplebiscyt, którego wynik zadecydował o przynależności Mazur do państwa niemieckiego.Tereny mazurskie najpierw odczuły skutki kryzysu ekonomicznego lat międzywojennych, późnie Rok 1945 zamknął wschodnio pruski rozdział w historii tych terenów. Ofensywa wojsk sowieckich z końca stycznia wywołała popłoch wśród mieszkańców regionu. Większość z nich opuściła domostwa i uciekła na zachód. Skalę zjawiska uzmysłowić mogą liczby dotyczące głównego miasta powiatu - Ełku: w 1939 roku mieszkało w nim 16.243 osób, w lipcu 1945 r. przebywało tu l.765 osób, w tym 350 Niemców. Przez kilka miesięcy wyludnionymi terenami administrowały sowieckie komendantury wojenne. W kwietniu 1945 r. ukonstytuowały się w Ełku władze powiatowe, którymi kierował starosta Władysław Niksa. Rozpoczął się najnowszy etap w historii tych ziem. Jego pierwsze lata zajęło zasiedlanie opuszczonych gospodarstw przez repatriantów z Kresów oraz ludność z pobliskich regionów: Łomżyńskiego i Suwalszczyzny. Z resztkami autochtonów przybysze utworzyli nowąspołeczność. Ważną rolę w jej integracji odegrały struktury administracyjne. Do 1950 roku obowiązywała w Polsce - w ogólnym zarysie -przedwojenna struktura administracji publicznej. Ważną rolę pełniły w niej gminy - jednostki samorządu terytorialnego znane w Polsce już w XII wieku. Ich konstrukcję prawną w II Rzeczypospolitej ustalono w 1933 roku. Reforma z roku 1950 zniosła samorządowość gmin, czyniąc gminnerady narodowe organami władzy państwowej. Cztery lata później gminy zlikwidowano, zastępując jegromadami. Na terenie powiatu ełckiego istniało 15 gromad. Przetrwały one do lat 70. XX w. W roku 1973przywrócono gminy; na czele każdej z nich stanął naczelnik - urzędnik administracji państwowej. Przemiany ostatnich lat nie wpłynęły na kształt terytorialny gminy, zmieniły jednak jej sytuację prawną: stała się jednostką samorządową, a na jej czele stanął wójt…”- fragm. z Programu opieki nad zabytkami gminy Stare Juchy . 
Ta strona może korzystać z Cookies.
Ta strona może wykorzystywać pliki Cookies, dzięki którym może działać lepiej. W każdej chwili możesz wyłączyć ten mechanizm w ustawieniach swojej przeglądarki. Korzystając z naszego serwisu, zgadzasz się na użycie plików Cookies.

OK, rozumiem lub Więcej Informacji
Znajdź nas na Facebooku
Informacja o Cookies
Ta strona może wykorzystywać pliki Cookies, dzięki którym może działać lepiej. W każdej chwili możesz wyłączyć ten mechanizm w ustawieniach swojej przeglądarki. Korzystając z naszego serwisu, zgadzasz się na użycie plików Cookies.
OK, rozumiem